1 marca 2012 roku w Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki Przystanek Historia odbył się koncert Przemysława Gintrowskiego. Legendarny bard wystąpił wtedy z okazji Narodowego Dnia Żołnierzy Wyklętych. Nikt tego dnia nie przeczuwał, że uczestniczył w ostatnim publicznym koncercie Gintrowskiego. Kilka miesięcy później, w październiku, pieśniarz bowiem zmarł.
Ostatni koncert barda był inspiracją do zorganizowania, wspólnie z Katolicką Inicjatywą Kulturalną, dorocznych koncertów „Urodziny Barda”. Odbywają się one w sali, w której od 2014 roku została umieszczona tablica przypominająca wspomniany koncert. Znajduje się na niej cytat z „Modlitwy o wschodzie słońca”. Odbywające się zawsze w grudniu koncerty cieszą się ogromną popularnością. Od roku 2020 są one transmitowane na You Tube, na kanale IPNtv.
Kaczmarski, Gintrowski, Łapiński
Koncerty piosenek Przemysława Gintrowskiego odbywające się w Przystanku Historia każdorazowo są dla mnie okazją do wspomnień. Piosenki Jacka Kaczmarskiego, Przemysława Gintrowskiego i Zbigniewa Łapińskiego towarzyszyły mi bowiem od roku 1980, czyli od 44 lat, od rozpoczęcia studiów w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Jak wielu moich rówieśników, byłem zafascynowany ich twórczością. Piosenki legendarnego tria towarzyszyły nam w ciężkich czasach stanu wojennego, jak i po roku 1989. Podnosiły nas na duchu i dawały nam wewnętrzną siłę.
Pierwszy raz usłyszałem ich piosenki mając 19 lat, na jesieni 1980 roku, a potem towarzyszyły już mi one zawsze. Szokiem było dla mnie wykonanie w 1981 roku na festiwalu w Opolu „Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego”. Kilka miesięcy później, w Warszawie, odbył się koncert „Młoda polska subkultura”. Wśród wielu wykonawców wystąpili na nim Kaczmarski, Gintrowski i Łapiński. To było moje pierwsze spotkanie z ich twórczością na żywo. Pamiętam tłum ludzi będący na tym koncercie w Sali Kongresowej. Nie miałem biletu na miejsce siedzące, więc siedziałem na schodach. Kolega przyniósł ze sobą magnetofon kasetowy, na którym przez mikrofon nagrał koncert. Oczywiście nagranie miało bardzo słaba jakość, ale dla nas nie było to ważne. Istotne było, że można było słuchać swoich ulubionych piosenek. Takie nagrania, z reguły słabej jakości, z różnych koncertów, były sprawą powszechną. Przegrywaliśmy je na kasety i taśmy. Myślę, że dla współczesnych młodych ludzi proceder przegrywania nagrań jest zupełnie niezrozumiały, ale dla nas była to poza koncertami, jedyna możliwość wysłuchania piosenek naszych ulubieńców.
W Starej Prochowni
Kilka tygodni później w teatrze Stara Prochownia w Warszawie odbyły się trzy koncerty Jacka Kaczmarskiego, Przemysława Gintrowskiego i Zbigniewa Łapińskiego. Promowały one nowy program, czyli „Muzeum”. Byliśmy z kolegami na wszystkich trzech koncertach. Niespodziewanie na ostatnim z nich zamiast „Muzeum” zagrany został program „Raj”. Jeden z tych koncertów był dla mnie szczególnie ekscytujący. Przed jego rozpoczęciem bowiem dostąpiłem wraz kilkoma kolegami zaszczytu uściśnięcia dłoni słynnych artystów. Nie pamiętam już, kto nas im przedstawił, ale dla mnie, 20-letniego człowieka, było to naprawdę wielkie wydarzenie. Tym bardziej że bardowie okazali się sympatycznymi ludźmi, którzy zamienili z nami kilka słów.
Wydawało się, że podobnych wydarzeń będzie więcej. Próbowaliśmy nawet zorganizować prywatny koncert w domu jednego z kolegów. Byliśmy już właściwie dogadani, ale niestety nie udało się zamierzenia sfinalizować. Teraz prywatny koncert może się wydawać dziwnym pomysłem, ale takie występy odbywały się dość często, szczególnie w przypadku Jacka Kaczmarskiego. Najczęściej to właśnie z takich imprez krążyły nagrania.
Koncerty w Starej Prochowni były chyba ostatnimi publicznymi w wykonaniu tria. Kilka tygodni później Kaczmarski, Gintrowski i Łapiński wyjechali do Paryża na serię występów. Gintrowski i Łapiński zdążyli wrócić do Polski, a Kaczmarskiego zastał we Francji stan wojenny i wybrał on życie emigranta. Trio na wiele lat przestało istnieć.
Stan wojenny
W działalności artystycznej Przemysława Gintrowskiego zaczął się zupełnie nowy etap. Nie odbywały się oficjalne koncerty, nie było oficjalnych nagrań. Teraz jednak piosenki z jego muzyką i w jego wykonaniu stały się dla mojego pokolenia szczególnie ważne. Słuchane bez przerwy z taśm i kaset coraz słabszej jakości technicznej utwory jeszcze mocniej działały na nas i pozwalały nam przetrwać. Kaczmarski, Gintrowski i Łapiński byli dla nas symbolem wolności, antykomunizmu, a jednocześnie ich utwory miały znakomitą formę artystyczną. Według mnie to były znakomite dzieła sztuki, z wielkimi tekstami, wielką muzyką i równie wielkim wykonaniem.
Kolejne moje spotkania z Przemysławem Gintrowskim to zapewne rok 1983. W Muzeum Archidiecezjalnym na ulicy Solec odbywały się co jakiś czas koncerty duetu Gintrowski, Łapiński. Był to bardzo twórczy czas dla nich. Powstały nowe programy, jak chociażby „Pamiątki” czy „Raport z oblężonego miasta”. Gintrowski z Łapińskim sięgali do nowych tekstów, coraz więcej pojawiało się w ich nowych utworach poezji Zbigniewa Herberta, aczkolwiek była ona obecna przecież także w okresie wcześniejszym, chociażby w „Murach” czy w „Raju”.
Koncerty w Muzeum Archidiecezjalnym cieszyły się ogromnym powodzeniem. Wieści o nich rozchodziły się tzw. pocztą pantoflową. Osobiście byłem co najmniej na trzech z nich. W większości były to „Pamiątki”, ale po raz kolejny miałem wielkie szczęście, bo trafiłem również na „Raport z oblężonego miasta”. O ile dobrze pamiętam, była to premiera programu i zarazem chyba ostatni koncert, jako że cenzura nie pozwoliła dalej go grać. „Raport…” komuniści uznali za szczególnie dla nich niebezpieczny.
Około połowy lat osiemdziesiątych rozpoczął się nowy okres podziemnej „fonografii”, albowiem obok coraz lepiej wyglądających książek, zaczęto również wydawać kasety z muzyką. Była to już zupełnie inna jakość. Były to bowiem profesjonalne nagrania.
W tym okresie miałem też przyjemność być na koncercie duetu Gintrowski-Łapiński w kościele pw. Miłosierdzia Bożego na ulicy Żytniej. Było to w owym czasie miejsce, w którym odbywały się bardzo ciekawe wydarzenia. To tam odbyła się np. premiera „Wieczernika” Ernesta Brylla (był to rok 1985). W surowych murach nieodbudowanego wtedy jeszcze górnego kościoła każde wydarzenie artystyczne miało szczególną siłę.
Recitale Gintrowskiego
Kolejne moje spotkania na żywo z twórczością Przemysława Gintrowskiego miały już miejsce po 1989 roku. Niestety nie byłem na żadnym z koncertów reaktywowanego na krótko tria Kaczmarski, Gintrowski, Łapiński, ale uczestniczyłem w kilku koncertach indywidualnych Przemysława Gintrowskiego. Były to m.in. recitale w teatrze „Za dalekim” na Ursynowie czy na dziedzińcu Muzeum Narodowego przy okazji Nocy Muzeów.
Przemysław Gintrowski dał swoje recitale na koncertach upamiętniających katastrofę smoleńską. To na Placu Zamkowym widziałem go w 2010 roku i po raz ostatni w roku 2011 w pierwszą rocznicę katastrofy.
A potem przyszła nagła i bardzo smutna wieść o śmierci barda i wspomnienie z jego pogrzebu w wilanowskim kościele i na wilanowskim cmentarzu. W ten sposób zamknął się pewien ważny etap w życiu wielu ludzi z rożnych pokoleń – wielbicieli twórczości Pana Przemysława. Wydawało się, że zostały nam już tylko nagrania niezapomnianych piosenek.

„Urodziny barda”
Rozpoczynając we wrześniu 2014 roku pracę w Przystanku Historia IPN nie spodziewałem się, że twórczość Przemysława Gintrowskiego będzie tak silnie związana z moją pracą. Już na jej początku bowiem uczestniczyłem w odsłonięciu wspominanej przeze mnie tablicy pamiątkowej. Największą radością dla mnie były jednak, wspominane już przeze mnie koncerty współorganizowane przez Jacka Pechmana z Katolickiej Inicjatywy Kulturalnej. Mogę powiedzieć, że byłem świadkiem dziesięciu edycji Urodzin Barda. Za każdym razem są one niepowtarzalne. Występowali w nich wykonawcy reprezentujący różne pokolenia. Szczególnie cieszą mnie zawsze młodzi ludzie, którzy wykonują utwory Przemysława Gintrowskiego. I często bardzo ciekawie je interpretują. Od kilku lat mam ogromną przyjemność rozpoczynać i kończyć te wydarzenia. Jest to dla mnie ogromny zaszczyt i wzruszające wyróżnienie.

Dobór piosenek zależy od artystów i mnie najbardziej cieszy, kiedy wykonują oni utwory mniej znane i ograne, a które często są prawdziwymi perełkami.

Na widowni, która zawsze „pęka w szwach”, nigdy nie brakuje rodziny pana Przemysława. Z ogromną przyjemnością i radością witamy u nas panią Agnieszkę Gintrowską oraz córkę Julię. Spotkanie z nimi jest możliwością do wielu ciekawych i najczęściej wzruszających rozmów kuluarowych.

Raduje nas też, że na sali pojawia się wielu młodych ludzi, co świadczy o tym, że twórczość Kaczmarskiego, Gintrowskiego i Łapińskiego jest aktualna również dla nich.
Wierzę, że doroczne koncerty będziemy mogli organizować jeszcze przez długie lata, a twórczość Przemysława Gintrowskiego przyciągać będzie do nas tak jego wiernych fanów, jak i nowe pokolenia młodych ludzi, których zafascynuje jego dorobek artystyczna, jak i piękna i nietuzinkowa postać.
Tomasz Morawski
Przystanek Historia IPN
Artykuł pochodzi z 28 numeru biuletynu „Rakowiecka 37” wydawanego przez Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL w Warszawie.